นายสมชาย กล่าวต่อไปว่า สำหรับไร่หมุนเวียน เป็นองค์ความรู้ที่พัฒนาให้ชาวเขา ชาวกะเหรี่ยง มีวิถีชีวิตที่ดีขึ้น ซึ่งมีกระบวนการส่งเสริมวิถีชีวิตที่น่าสนใจ และปัจจุบัน ประชาชนหลายส่วนยังเข้าใจผิดว่า การทำไร่หมุนเวียน เป็นการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ที่จริงเป็นวิธีการอยู่รวมกันกับธรรมชาติแบบยั่งยืน โดยการทำไร่หมุนเวียน เป็นระบบการทำไร่ของชาวกะเหรี่ยงมีการหมุนเวียนใช้เวลาประมาณ 7- 10 ปี เพื่อทำให้ระบบนิเวศที่ถูกทำลายไปเหล่านั้น มีการฟื้นตัวกลับสู่สภาพเดิม ซึ่งในไร่จะมีการปลูกพืช หลายชนิดในไร่ เช่น พันธุ์ข้าวประมาณ 2 - 3 ชนิด ถั่วประมาณ 2-3 ชนิด แตงกวา ฟักทอง ฟักเขียว เครื่องเทศหลายชนิด เป็นต้น นอกจากนี้ วธ.ได้เชิญศ.คุณหญิงแม้นมาส ชวลิต ประธานกรรมการแห่งชาติ ว่าด้วยแผนงานความทรงจำแห่งโลก เข้าร่วมหารือในครั้งนี้ด้วย

“การประชุมจะนำเกณฑ์ของการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงแห่งโลก มาพิจารณาว่า เราควรจะต้องทำข้อมูลองค์ความรู้ กระบวนการ ทำไร่หมุนเวียน ให้เข้าเกณฑ์ที่ยูเนสโก รวมทั้งจะต้องนำข้อมูลทางวิชาการที่มีการศึกษาวิจัยมาก่อนหน้าที่ มาประกอบการจัดทำข้อมูลด้วย อย่างไรก็ตาม หลักจากที่หาสรุปข้อมูลทั้งได้แล้ว คาดว่าจะนำเสนอต่อคณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วยแผนงานความทรงจำแห่งโลกในเร็วๆนี้” ปลัด วธ. กล่าว.

เมื่อวันที่ 23 กรกฎาคม 2553 ตัวแทนจากโครงการนำร่องอันดามัน สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและมูลนิธิเพื่อนชนเผ่า คือนายพลาเดช ณ ป้อมเพชร นางสาวอุษา โคตรศรีเพชร และนางสาวจีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์ เข้าร่วมแสดงความยินดี พร้อมมอบหนังสือเกี่ยวกับชาวเลในประเทศไทยให้แก่ห้องสมุดมีชีวิตชั่วคราวฉบับย่อ Mini TK ณ ชั้น G อาคารสำนักงานเซ็นทรัลเวิลด์

TK park เปิดให้บริการห้องสมุดนี้เพื่อตอบรับความต้องการของเยาวชน สมาชิก และประชาชนทั่วไป ระหว่างรอการปรับปรุงสถานที่อุทยานการเรียนรู้ ชั้น 8 เซ็นทรัลเวิลด์ เพื่อมุ่งมั่นสานต่อการบ่มเพาะนิสัยรักการอ่านให้แก่เด็ก เยาวชนและสมาชิกของ TK park อย่างต่อเนื่อง ในรูปแบบ Mini TK บนพื้นที่กว่า 200 ตารางเมตร ซึ่งมีการแบ่งพื้นที่หลักออกเป็น 4 โซน ได้แก่ Reading Park มุมเงียบ มุมไอที และมุมเด็ก ตลอดจนมีการจัดกิจกรรมส่งเสริมการอ่าน การเรียนรู้ด้านต่างๆ ที่น่าสนใจภายใน Mini TK เพื่อให้เด็ก เยาวชน และประชาชนสามารถเข้าถึงแหล่งเรียนรู้ที่สร้างสรรค์ได้อย่างทั่วถึง และสามารถค้นคว้าข้อมูล แลกเปลี่ยนเรียนรู้ ภายใต้แนวคิด หนังสือ+กิจกรรม+ดนตรี+มัลติมีเดีย = จินตนาการไม่รู้จบ

ซึ่งเป็นกิจกรรมต่อเนื่องจากกิจกรรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์มอแกน ที่ได้จัดขึ้นช่วงวันที่ 7-9 กุมภาพันธ์ 2553 ที่ผ่านมา ภายใต้งบประมาณโครงการการศึกษาเปรียบเทียบเศรษฐกิจพอเพียงในบริบทของชุมชนพื้นเมืองที่อยู่กับป่าและทะเล โดยประสานขอความร่วมมือกับศูนย์การศึกษานอกโรงเรียน จ.พังงา และศูนย์เรียนรู้ชุมชนมอแกน อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ เพื่อขออนุญาตให้เด็กเยาวชนเข้ารับการฝึกอบรมยุวมัคคุเทศก์

วันที่ 6 เมษายน 2553 : กิจกรรมเริ่มในเวลาประมาณ 17.00 น. เปิดรับลงทะเบียน ได้รับความสนใจจากเยาวชนมอแกนชายและหญิงที่เคยผ่านการอบรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์ในครั้งแรก จำนวน 17 คน รวมถึงกลุ่มมอแกนพาเที่ยวอีกจำนวน 3 คน เริ่มกิจกรรมด้วยนันทนาการ ละลายพฤติกรรมด้วยเพลงและเกม จากนั้นจึงเข้าสู่กิจกรรมอบรมยุวมัคคุเทศก์ เรียกกิจกรรมนี้ว“ บอกเล่าถึงตัวฉัน ” เป็นกิจกรรมการแนะนำตัวเองให้นักท่องเที่ยวได้รู้จักในเบื้องต้น และแนะนำสถานที่ที่จะพานักท่องเที่ยวไปเรียนรู้พร้อมกับยุวมัคคุเทศก์ โดยให้กลุ่มมอแกนพาเที่ยว ซึ่งเป็นผู้มีประสบการณ์พานักท่องเที่ยวร่วมเรียนรู้กับกิจกรรมการท่องเที่ยวในหมู่บ้าน สาธิตการแนะนำตัวเองให้น้องๆ เยาวชนมอแกนได้เรียนรู้ก่อน นอกจากนี้ยังได้ขออาสาสมัครตัวแทนยุวมัคคุเทศก์มอแกน อธิบายเกี่ยวกับสถานที่ท่องเที่ยวและสถานที่สำคัญต่างๆ ในหมู่เกาะสุรินทร์ จากนั้นจึงเปิดโอกาสให้ได้มีการซักถามกัน เพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์และปัญหาข้อติดขัดที่ยังเป็นอุปสรรคต่อการพูดสื่อสารกับนักท่องเที่ยว

กิจกรรมนี้ส่งเสริมให้เยาวชนและกลุ่มมอแกนพาเที่ยวที่เข้าร่วมมีความกล้าแสดงออกและกล้าพูดในที่สาธารณะมากขึ้น ได้รู้ปัญหาข้อบกพร่องของตนเองในการสื่อสาร ตลอดจนได้พัฒนาทักษาการพูดให้ถูกต้อง ชัดเจน สามารถสื่อความหมายให้นักท่องเที่ยวเข้าใจในการอธิบายในสิ่งที่จะเรียนรู้ร่วมกัน รวมถึงเป็นการเปิดโอกาสให้เยาวชนได้ศึกษาหาความรู้เพิ่มเติมจากสิ่งที่อยู่รอบตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นสถานที่ท่องเที่ยว สถานที่สำคัญในหมู่เกาะสุรินทร์ วิถีชีวิต ประเพณีวัฒนธรรม ความรู้ต่างๆ ที่สืบทอดกันมาของมอแกน ทำให้เยาวชนเข้าใจและรู้จักตัวเองมากขึ้นจากกิจกรรมเหล่านี้ ซึ่ง ดร.นฤมล อรุโณทัยได้ฝากข้อคิดให้เยาวชนหาความรู้เพิ่มเติมและฝึกฝนตัวเองอย่างสม่ำเสมอ สิ่งใดที่ไม่รู้อย่างแน่ชัดก็ต้องพยายามขวนขวาย สอบถามจากคนเฒ่าคนแก่ในหมู่บ้าน เพราะคนเฒ่าคนแก่ถือเป็นครู เป็นปราชญ์ที่มีความรู้ มีภูมิปัญญาอันชาญฉลาด หากเยาวชนคนรุ่นใหม่ไม่สนใจหรือละเลย ไม่ให้ความสำคัญ ความรู้และภูมิปัญญาเหล่านี้อาจสูญหายไปตามกาลเวลาได้ เมื่อจบกิจกรรมนี้จึงให้ทุกคนแยกย้ายกลับบ้าน เพื่อเตรียมตัวสำหรับกิจกรรมในวันรุ่งขึ้น

วันที่ 7 เมษายน 2553 : เริ่มกิจกรรมเวลา 8.30 น. รับประทานอาหารเช้าร่วมกัน จากนั้นเวลา 9.30 น. คุณอาร์ม ตัวแทนจากผู้ประกอบการกิจการนำเที่ยวอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ ให้เกียรติเป็นวิทยากรอบรมและให้ความรู้เกี่ยวกับ “เทคนิคเบื้องต้นที่สำคัญสำหรับการเป็นมัคคุเทศก์” ซึ่งการจะเป็นมัคคุเทศก์นั้น ในขั้นแรกต้องเตรียมตัวเองให้พร้อม คือ ความมั่นใจในตัวเองในการเป็นมัคคุเทศก์ ต้องมีความภาคภูมิใจในตนเอง ในความเป็นมอแกน กล้าที่จะพูด พูดจาฉะฉานชัดเจน กล้าสบตานักท่องเที่ยว ไม่เขินอาย ต้องมีความพร้อมในเรื่องความรู้และข้อมูลพื้นฐานของพื้นที่แหล่งท่องเที่ยว ซึ่งเด็กๆ เองจะมีความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหมู่บ้านและสถานที่ต่างๆ ในหมู่เกาะสุรินทร์ดีอยู่แล้ว เพียงแต่ต้องขยันหาข้อมูลและความรู้เพิ่มเติมในสิ่งที่ยังไม่รู้ ความรู้และข้อมูลที่มีต้องถูกต้องชัดเจน เพราะไม่เช่นนั้นนักท่องเที่ยวอาจได้ข้อมูลที่ผิดกลับไปบอกต่อคนอื่นๆ อีกทั้งต้องมีความรู้ใหม่ๆ และสามารถนำเสนอสิ่งใหม่ๆ ให้นักท่องเที่ยวเกิดความสนใจที่จะมาเที่ยวในครั้งต่อไปได้

ในครั้งนี้ ด.ช.เข้ กล้าทะเล และ น.ส.เจ๊ด กล้าทะเล ได้ออกมานำเสนอสถานที่ท่องเที่ยวในหมู่บ้านมอแกนและรอบๆ หมู่เกาะสุรินทร์ด้วยการอธิบายตามแผนที่ท่องเที่ยว การพาชมกระท่อมนิทรรศการเพื่อให้นักท่องเที่ยวได้รู้ข้อมูลพื้นฐานของมอแกนทั้งประวัติ ความเป็นมา วิถีชีวิต เครื่องมือการทำมาหากิน ประเพณีวัฒนธรรมและการติดต่อสังคมกับโลกภายนอก การพาเดินเที่ยวชมหมู่บ้าน โรงเรียน การเดินศึกษาเส้นทางศึกษาธรรมชาติ เป็นต้น ได้รับคำแนะนำและคำชมจากคุณอาร์มเป็นอย่างดี ทำให้เด็กๆ มีกำลังใจและความมุ่งมั่นที่จะเรียนรู้เทคนิควิธีการต่างๆ มากขึ้น ทั้งนี้คุณอาร์มได้ฝากข้อคิดกับเด็กๆ เรื่องการเป็นมัคคุเทศก์ว่า อย่าทำเพียงเพื่อหวังค่าตอบแทนหรือผลกำไร ขอให้ทำด้วยใจรัก และพยายามฝึกฝนพัฒนาตนเองให้ดียิ่งขึ้นไป เพราะสิ่งที่ได้รับคือความภาคภูมิใจในความรู้และความเป็นมอแกนซึ่งมีค่ายิ่งกว่าเงินค่าตอบแทนเพียงเล็กน้อย

จากนั้น ด.ญ.ชะดู๊ด กล้าทะเล และ น.ส.เจ้ด กล้าทะเล จึงได้มีโอกาสฝึกปฏิบัติการเป็นยุวมัคคุเทศก์มอแกนกับนักท่องเที่ยวที่เดินทางเข้ามาท่องเที่ยวในหมู่บ้าน โดยทั้งสองคนได้พานักท่องเที่ยวเที่ยวชมหมู่บ้าน ทำความรู้จักกับมอแกนตามบ้านต่างๆ พาไปยัง โรงเรียนดูแปลงผักสวนครัว พูดคุยกับครูและนักเรียน มีการพูดคุยแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างนักท่องเที่ยวและยุวมัคคุเทศก์ทั้งสองคนตลอดเส้นทางที่เดินไปและเดินกลับหมู่บ้าน และปิดท้ายด้วยการอธิบายความรู้เรื่องเรือก่าบาง ที่มีความสัมพันธ์กับวิถีมอแกนมาช้านาน พร้อมกันนี้ทั้งสองคนได้รับน้ำใจเล็กน้อยจากนักท่องเที่ยวเป็นค่าตอบแทนและกำลังใจในการเป็นมัคคุเทศก์น้อย และฝากให้ตั้งใจเรียน รักษาประเพณีอันดีงามของมอแกนไว้อย่าให้สูญหาย

ขณะที่ ด.ช. เข้ กล้าทะเลก็มีโอกาสปฏิบัติเป็นมัคคุเทศก์น้อยให้ข้อมูลและเรื่องราวภายในกระท่อมนิทรรศการแก่นักท่องเที่ยวเช่นกัน และเวลาประมาณ 11.00 น. เยาวชนมัคคุเทศก์น้อยต่างมานั่งล้อมวงเพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์การเป็นยุวมัคคุเทศก์นำเที่ยวว่าเป็นอย่างไร ยังมีข้อบกพร่องด้านใดบ้างและต้องเตรียมตัวหาข้อมูลอะไรเพิ่มเติมเพื่อตอบคำถามแลกเปลี่ยนกับนักท่องเที่ยว และทำกิจกรรมนันทนาการ พักผ่อนและรับประทานอาหารกลางวันร่วมกัน ก่อนที่จะแยกย้ายไปพักผ่อนตามอัธยาศัย และเริ่มกิจกรรมต่อในภาคบ่าย

กิจกรรมในภาคบ่าย เริ่มประมาณ 14.30 น. โดยได้แบ่งกลุ่มยุวมัคคุเทศก์มอแกนเป็น 2 กลุ่ม แต่ละกลุ่มจะมีกลุ่มมอแกนพาเที่ยวประกบเป็นพี่เลี้ยงกลุ่มละ 2 คน เดินเส้นทางศึกษาธรรมชาติ “ตะบิงก่อตาน” เพื่ออธิบายเรื่องราว พันธุ์ไม้และความสัมพันธ์ของมอแกนกับผืนป่าที่ต้องพึ่งพาอาศัยกัน
กลุ่มที่ 1 ประกอบด้วย ชะดู๊ด ทิพย์ ซาลีก้า พง น็อต มีบ่าตอยและสุทัดเป็นพี่เลี้ยงกลุ่ม น.ส.กิ่งแก้ว บัวเพชร และ น.ส. จีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์เป็นผู้ติดตามประเมิน
กลุ่มที่ 2 ประกอบด้วย เข้ เดือน ดูกูน ดาว เจ๊ด มีตะวัน เป็นพี่เลี้ยงกลุ่ม นายพลาเดช ณ ป้อมเพชร และนางสาวอุษา โคตรศรีเพชร เป็นผู้ติดตามประเมิน

ผลการประเมินร่วมกันระหว่างมัคคุเทศก์มอแกน กลุ่ม “มอแกนพาเที่ยว” และผู้ติดตามภายหลังการเดินเส้นทางศึกษาธรรมชาติพบว่า โดยรวมมัคคุเทศก์น้อยทั้งสองกลุ่มมีพัฒนาการในการพูดเล่าเรื่องราวตามสถานีต่างๆ ได้ดีขึ้น แต่ยังขาดความรู้ที่ชัดเจนเกี่ยวกับพันธุ์พืชและการเชื่อมโยงความสัมพันธ์ของมอแกนกับทรัพยากรธรรมชาติในป่า เด็กๆ มีความพยายามในการเรียนรู้จากกลุ่มมอแกนพาเที่ยว ผลัดกันซักถามอย่างสนอกสนใจ เพราะผู้ใหญ่ในกลุ่ม “มอแกนพาเที่ยว” มีความชำนาญในเส้นทางและรู้จักพันธุ์พืชต่างๆ มากกว่า นอกจากนี้เด็กๆ บางคนเล่าว่าได้ไปหาข้อมูลเพิ่มเติมเองซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสนใจและตั้งใจอย่างมุ่งมั่นที่จะเป็นมัคคุเทศก์ ทีมผู้ประเมินเห็นว่าเด็กๆ ต้องมีการฝึกฝนและหาความรู้เหล่านี้เพิ่มเติมอย่างสม่ำเสมอ ซึ่งควรจะต้องมีหน่วยงานหรือบุคคลากรที่ความรู้เฉพาะด้านมาสนับสนุนโอกาสและช่วยอบรมให้ความรู้ รวมทั้งให้มีการฝึกฝนกับนักท่องเที่ยวจริง จากนั้นประมาณ 16.00 น. จึงเป็นกิจกรรมพักผ่อน นันทนาการรับประทานอาหารว่างและสิ้นสุดกิจกรรมช่วงบ่าย

ประมาณ 19.00 น. เริ่มกิจกรรมช่วงค่ำ เป็นการฉายวิดีโอเกี่ยวกับการจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่ต่างๆ และร่วมสรุปผลกิจกรรมการอบรมยุวมัคคุเทศก์น้อยมอแกน รวมทั้งตอบคำถามทบทวนประสบการณ์การดูงานในชุมชนบนฝั่งซึ่งจัดการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์และเชิงวัฒนธรรม สรุปได้ว่าเยาวชนมอแกนและกลุ่มมอแกนพาเที่ยวต่างรู้สึกมีความมั่นใจมากขึ้นกับการเป็นมัคคุเทศก์นำเที่ยวในหมู่บ้านและพื้นที่ต่างๆ รอบเกาะสุรินทร์ พ ร้อมจะฝึกฝนและหาความรู้เพิ่มเติมเพื่อให้สามารถเป็นมัคคุเทศก์ที่รอบรู้ เข้าใจ และพร้อมจะถ่ายทอดความรู้ เรื่องราวและความเป็นตัวตนของมอแกนให้นักท่องเที่ยวได้เข้าใจมากขึ้น ซึ่งจะนำความภาคภูมิใจมาสู่ตนเองและหมู่บ้านมอแกนในอนาคตต่อไป
*****************

อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ จังหวัดพังงา เป็นพื้นที่ท่องเที่ยวทางทะเลที่มีความสวยงามติดอันดับโลก และมีชาวมอแกนอาศัยอยู่นานหลายชั่วอายุคน ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความชาญฉลาดในการดำรงชีวิตด้วยภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ทำให้ทรัพยากรทางทะเลและทรัพยากรบนเกาะยังคงความสมบูรณ์หลากหลายอยู่เช่นเดิม พบว่าองค์ความรู้ด้านต่างๆ ของมอแกนมีคุณค่ามหาศาล ไม่ว่าจะเป็นความรู้ด้านการอาศัยอยู่ในทะเล ความรู้เรื่องทรัพยากรทางทะเล ความรู้เรื่องพืชบนเกาะ การต่อเรือ ตลอดจนการทำหัตถกรรมจากวัสดุธรรมชาติ เป็นต้น ความรู้ดังกล่าวหากถูกนำออกมาใช้อย่างเข้าใจ รู้คุณค่าและเห็นศักยภาพในตัวพี่น้องมอแกนแล้ว ก็หมายถึงการยอมรับคุณค่าของวัฒนธรรมของสังคมคนกลุ่มเล็กๆ บนพื้นฐานวิธีคิดที่เห็นความสำคัญของความแตกต่างหลากหลายเพื่อความสงบสุขในสังคมโลก ซึ่งจะนำไปสู่การจัดการทรัพยากรด้านต่างๆ รวมทั้งการจัดการการท่องเที่ยวที่มีความสมดุลต่อไป
ปัจจุบันพบว่าเยาวชนมอแกนในศูนย์การเรียนชุมชนหลายคนที่กำลังเข้าสู่วัยแรงงาน ได้ถูกดึงเข้าสู่ตลาดแรงงาน บ้างก็เดินทางไปรับจ้างเป็นแรงงานก่อสร้างที่ภูเก็ตหรือกระบี่ บ้างก็รับจ้างอุทยานฯ ในการเก็บขยะ แบกของ และถือท้ายเรือไม่ต่างจากคนรุ่นพ่อแม่ ทั้งๆ ที่มีโอกาสในการพัฒนาตนเองได้มากกว่า โครงการนำร่องอันดามัน สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์-มหาวิทยาลัย ได้สอบถามความต้องการของเยาวชนกลุ่มดังกล่าวถึงการทำงานเป็นมัคคุเทศก์เพื่อเป็นอาชีพทางเลือกให้แก่ตนเอง พบว่าหลายคนสนใจแต่ยังขาดความมั่นใจในการสื่อสารกับนักท่องเที่ยว

โครงการนำร่องอันดามันจึงเห็นว่าการจัดกิจกรรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์ให้แก่เยาวชนกลุ่มดังกล่าวโดยเน้นที่ความรู้เกี่ยวกับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมมอแกน และการมีส่วนร่วมในงานอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ จะทำให้เยาวชนได้รับการพัฒนาศักยภาพ สามารถอธิบายความรู้ที่ถูกต้องในวิถีวัฒนธรรมของตนเองได้อย่างมั่นใจ และก่อให้เกิดการมีส่วนร่วมของชุมชนในการพัฒนาการท่องเที่ยว

วัตถุประสงค์
1. เพื่อสร้างกลุ่มยุวมัคคุเทศก์ และถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม และสร้างความภาคภูมิใจในวิถีชีวิตและวัฒนธรรมแก่เยาวชนชาวมอแกน
2. เพื่อสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการการท่องเที่ยวและอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติสิ่งแวดล้อม
3. เพื่อส่งเสริมให้เกิดการท่องเที่ยวเชิงนิเวศน์วัฒนธรรมและการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ในพื้นที่อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ จ.พังงา

วันเวลาและสถานที่ กิจกรรมเตรียมความพร้อม “จุดประกายยุวมัคคุเทศก์” จัดขึ้นระหว่างวันที่ 7-9 กุมภาพันธ์ 2553 ณ หมู่บ้านมอแกน อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ จ.พังงา

รายชื่อเยาวชนมอแกนที่เข้าร่วมกิจกรรม จำนวน 19 คน มีรายชื่อต่อไปนี้

1.น.ส.ทิพย์ กล้าทะเล อายุ 18 ปี
2.น.ส.เจ๊ด กล้าทะเล อายุ 15 ปี
3.น.ส.เดือน กล้าทะเล อายุ 15 ปี
4.ด.ญ.ปาโย่ กล้าทะเล อายุ 14 ปี
5.ด.ญ.ชะดู๊ด กล้าทะเล อายุ 12 ปี
6.ด.ญ.ดาว กล้าทะเล อายุ 12 ปี
7.ด.ญ.วันดี กล้าทะเล อายุ 12 ปี
8.ด.ญ.ดู่กูน กล้าทะเล อายุ 12 ปี
9.ด.ญ.แล้ว กล้าทะเล อายุ 12 ปี
10.ด.ญ.ซาลีก้า กล้าทะเล อายุ 11 ปี
11.ด.ญ.หล่อบะ กล้าทะเล อายุ 10 ปี
12.ด.ญ.ยอย กล้าทะเล อายุ 10 ปี
13.ด.ญ.โมเม กล้าทะเล อายุ 9 ปี
14.ด.ช.พง กล้าทะเล อายุ 9 ปี
15.ด.ช.หง่อโมง กล้าทะเล อายุ 12 ปี
16.ด.ช.เค กล้าทะเล อายุ 11 ปี
17.ด.ช.มัด นาวารักษ์ อายุ 12 ปี
18.ด.ช.เอก นาวารักษ์ อายุ 11 ปี
19.ด.ช.หนอด กล้าทะเล อายุ 10 ปี

องค์กรที่สนับสนุน โครงการนำร่องอันดามัน สถาบันวิจัยสังคม จุฬาฯ ภายใต้โครงการวิจัยศึกษาเปรียบเทียบเศรษฐกิจพอเพียงระหว่างชุมชนที่อยู่ในป่าและทะเล และมูลนิธิเพื่อนชนเผ่า

ผลการดำเนินกิจกรรม

กิจกรรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์มอแกน เริ่มต้นตั้งแต่ช่วงเย็นของวันอาทิตย์ที่ 7 กุมภาพันธ์ 2553 ณ ศาลารวมใจไทย-มอแกน โดยทีมพี่เลี้ยง จากโครงการนำร่องอันดามัน สถาบันวิจัยสังคม จุฬาฯ นำโดย นายพลาเดช ณ ป้อมเพชร น.ส.จีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์ น.ส.กิ่งแก้ว บัวเพชร น.ส.อุษา โคตรศรีเพชร น.ส.ชณิกา สุพัฒนะกรกิจ นายยูกิ ซูซูกิ นายทักษิณ สายศร และนายชูเกียรติ จันทา การเริ่มต้นกิจกรรมในวันนี้ ทีมพี่เลี้ยงได้รับลงทะเบียนเยาวชนมอแกนทั้งหญิงชาย พบว่ามีเยาวชนให้ความสนใจเป็นจำนวนถึง 29 คน ในช่วงเย็นวันแรกนี้ทีมพี่เลี้ยง โดยน.ส.กิ่งแก้ว บัวเพชร และนายพลาเดช ณ ป้อมเพชร และน.ส.จีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์ได้บอกเล่าความรู้เรื่องการท่องเที่ยวเชิงนิเวศน์ วัฒนธรรม ความสำคัญของการเป็นยุวมัคคุเทศก์ พร้อมกับฉายภาพตัวอย่างการฝึกเป็นยุวมัคคุเทศก์ และภาพการเป็นยุวมัคคุเทศก์มืออาชีพให้เยาวชนมอแกนชม รวมถึงภาพความสวยงาม ชายหาดและอ่าวต่างๆของหมู่เกาะสุรินทร์ และวิถีวัฒนธรรมอันโดดเด่นของมอแกน กิจกรรมในช่วงนี้นอกจากให้ความรู้เพื่อปูพื้นฐานการเป็นยุวมัคคุเทศก์แล้ว ยังเป็นการกระตุ้นความรู้สึกในการเป็นผู้อธิบายวิถีวัฒนธรรมและอธิบายชุมชนของกลุ่มเยาวชนมอแกนได้อย่างมาก ด้วยเพราะวัฒนธรรมของมอแกนต่างเป็นที่สนใจของผู้คนทั่วไปอย่างมาก อีกทั้งหมู่เกาะสุรินทร์มีชายหาด อ่าวและจุดดำน้ำดูปะการังที่สวยงามติดอันดับโลก เหล่านี้จึงสร้างความรู้สึกภูมิใจและต้องการจะแสดงออกในการถ่ายทอดวิถีชีวิต วัฒนธรรมและทรัพยากรธรรมชาติบนเกาะที่ผูกพันกับชีวิตมอแกนให้นักท่องเที่ยวได้เข้าใจอย่างลึกซึ้งมากยิ่งขึ้น
กิจกรรมในวันที่สอง จันทร์ที่ 8 กุมภาพันธ์ 2553 ในวันนี้มีเยาวชนมาร่วมกิจกรรมลดลงเหลือ 19 คน เนื่องด้วย กลุ่มเยาวชนชาย 10 คน ต้องออกไปทำงานรับจ้างอุทยานและบริษัททัวร์ หลังจากรับประทานอาหารเช้าร่วมกันแล้ว กิจกรรม จุดประกายยุวมัคคุเทศก์จึงเริ่มต้นด้วยเกมละลายพฤติกรรม และร้องเพลงสันทนาการก่อนเข้าสู่กิจกรรมหลัก ทีมพี่เลี้ยงได้แบ่งกลุ่มเยาวชนมอแกนออกเป็น 5 กลุ่ม พร้อมกับมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มได้แก่
หนึ่งกลุ่มกอด้าง มีสมาชิกในกลุ่มคือ น.ส.เจ๊ด ด.ญ.ปาโย่ ด.ช.พงศ์ ด.ช.หง่อโมง และมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.อุษา โคตรศรีเพชร
สองกลุ่มบุงะ มีสมาชิกในกลุ่มคือ ด.ญ.ทิพย์ ด.ญ.ดาว ด.ญ.ซาลีก้า ด.ช.เอก และมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.กิ่งแก้ว บัวเพชร
สามกลุ่มเอกาน มีสมาชิกในกลุ่มคือ ด.ญ.ชะดู๊ด ด.ญ.วันดี ด.ช.ภาส ด.ญ.หล่อบ๊ะ และมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.ชณิกา สุพัฒนะกรกิจ
สี่กลุ่มแต่มุน มีสมาชิกในกลุ่มคือ น.ส.เดือน ด.ญ.แล้ว ด.ญ.โมเม ด.ช.หนอด และมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ นายยูกิ ซูซูกิ
ห้ากลุ่มโพง มีสมาชิกในกลุ่มคือ ด.ญ.ดู่กูล ด.ญ.ยอย ด.ช.เค และมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือน.ส.จีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์

ภายหลังแบ่งกลุ่มได้จัดกิจกรรมเรียนรู้ตามฐาน ในหัวข้อ “เรียนรู้เรื่องชีวิตพวกเราชาวมอแกน” โดยจัดให้แต่ละกลุ่มเวียนตามฐานต่างๆ ซึ่งมีผู้เฒ่าผู้แก่ชาวมอแกนและทีมพี่เลี้ยงคอยให้ความรู้แก่เยาวชนมอแกน ฐานละ 15 นาที ฐานต่างๆ มีดังต่อไปนี้คือ
1.ฐานเรียนรู้เรื่องบ้าน เรือและงานหัตถกรรม –มีผู้รู้ประจำฐานคือ ลุงเฮ้ง
2.ฐานพิธีกรรม ความเชื่อและการรักษาพยาบาล –มีผู้รู้ประจำฐานคือ ลุงสาลาม่า
3.ฐานดนตรี ศิลปะพื้นบ้านมอแกน –วิทยากรโดย – มีผู้รู้ประจำฐานคือ ลุงจี่เป็น พี่แกล้งและพี่จุก
4.ฐานอาหารการกินและเมนูโปรดของเรา – มีผู้รู้ประจำฐานคือ ยายเชปา
5.ฐานมารู้จักป่อลาว หล่าต๊ะ – มีผู้รู้ประจำฐานคือ พี่พลาเดช ณ ป้อมเพชร

บรรยากาศของการเรียนรู้นั้น เป็นภาพความสนใจใคร่รู้ด้วยศักยภาพที่แตกต่างกันไปตามความถนัดของเด็กๆ ใครถนัดเขียนก็เขียน ใครถนัดพูดจาซักถามก็ถาม ใครถนัดวาดรูปก็วาด แต่ทุกคนต่างได้บันทึกเรื่องราวลงไปในสมุดบันทึกประจำตัวของแต่ละคนผ่านการทำงานร่วมกันที่แบ่งสรรหน้าที่กันตามถนัด ก่อนการบันทึกการทำงานร่วมกันบนกระดาษแผ่นเดียว แม้จะมีการแข่งขันกันระหว่างกลุ่ม มีการคิดชื่อ ท่าทางประกอบการนำเสนอของกลุ่ม แต่เด็กๆ ก็เต็มไปด้วยความสนุก และกล้าแสดงออกมากขึ้น รวมทั้งสร้างความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างผู้ใหญ่กับเด็กมากขึ้นด้วย

หลังจากเรียนรู้ตามฐานเรียบร้อยแล้ว ทีมพี่เลี้ยงได้ให้แต่ละกลุ่มเขียนสรุปรวบรวมความคิด สิ่งที่ได้รับในแผ่นกระดาษชาร์ตและออกมานำเสนอสิ่งที่ได้รับจากการเรียนรู้ พบว่าเด็ก ๆ มอแกนรุ่นใหม่หลายคน ยังไม่เคยทราบความรู้เรื่องตัวเองอย่างละเอียดเช่นนี้มาก่อน ทั้งเรื่องบ้าน เรือและงานหัตถกรรม พิธีกรรม ความเชื่อและการรักษาพยาบาล ความรู้เรื่องหมู่เกาะสุรินทร์ อาหารการกินและเมนูโปรดของชาวมอแกน ดนตรี และบทเพลงมอแกน แต่ละกลุ่มมีความพยายาม ความตั้งใจในการทำสรุปและนำเสนอสิ่งที่ได้เรียนรู้อย่างมาก แม้จะเป็นครั้งแรกของการนำเสนอและอธิบายเรื่องของตัวเอง แต่ละกลุ่มก็ทำได้ค่อนข้างดี มีการอธิบายเรื่องบ้าน เรือดั้งเดิมของมอแกน งานฝีมือ พิธีกรรมความเชื่อ การรักษาพยาบาลแบบพื้นบ้าน ดนตรีศิลปะพื้นบ้าน อาหารการกินแบบมอแกน และสถานที่สำคัญบริเวณเกาะสุรินทร์ที่เชื่อมโยงกับวัฒนธรรมของมอแกน

กิจกรรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์ในช่วงบ่ายของวันแรกนั้น ได้จัดให้เยาวชนมอแกนได้เรียนรู้การเป็นยุวมัคคุเทศก์ ภายใต้หัวข้อ “มาเที่ยวบ้านเราชาวมอแกน” โดยมีการแบ่งกลุ่มเรียนรู้ตามฐานต่างๆ และขอให้กลุ่มมอแกนพาเที่ยวเป็นพี่เลี้ยงและมัคคุเทศก์ให้ความรู้แก่เยาวชนแต่ละกลุ่ม มีฐานต่างๆ ดังนี้คือ
1.ฐานกระท่อมนิทรรศการ – นำเที่ยวโดย พี่เงยและพี่บ่าต้อย
2.ฐานหมู่บ้านและงานฝีมือของเรา – นำเที่ยวโดย พี่ตาลิด
3.ฐานก่าบางมอแกน – นำเที่ยวโดย ลุงจ้าว
4.ฐานโรงเรียนของหนู –นำเที่ยวโดย ครูโจ ครูยุทธ์ พี่ญาโญะ
5.ฐานเส้นทางเดินป่าหากินของเรา – วิทยากรโดย พี่สุทัดและพี่ลินจง

กิจกรรม “มาเที่ยวบ้านเราชาวมอแกน” นี้ใช้เวลาค่อนข้างมาก แต่ก็ทำให้เยาวชนได้เรียนรู้ในทักษะการนำเที่ยว การให้ความรู้และการเชิญชวนให้นักท่องเที่ยวไปเยี่ยมชมสถานที่ต่างๆ ของหมู่บ้านมอแกน พบว่าแต่ละกลุ่มต่างมุ่งมั่นในการจดจำ เรียนรู้และตั้งใจที่จะเป็นยุวมัคคุเทศก์อย่างมาก แม้บางคนจะรู้สึกไม่มั่นใจและเขินอายไปบ้าง ทว่าหากมีการฝึกให้เยาวชนได้ซักถาม ได้ต้อนรับนักท่องเที่ยวด้วยประสบการณ์ตรงบ่อยครั้งมากขึ้น ก็จะช่วยให้เยาวชนกลุ่มนี้สามารถอธิบายวิถีวัฒนธรรมและพานักท่องเที่ยวเที่ยวชมในหมู่บ้านได้จริงอย่างแน่นอน กิจกรรมในวันแรกจบลงด้วยเกมและสันทนาการในช่วงเย็นก่อนให้เยาวชนกลับไปพักผ่อนที่บ้าน และนัดหมายกำหนดการในวันรุ่งขึ้น

สำหรับกลุ่มเยาวชนชายที่ไม่มีเวลาในช่วงกลางวันนั้น ทีมพี่เลี้ยงได้ทำงานเชิงรุกและออกแบบกิจกรรมเพื่อให้เยาวชนชายได้มีโอกาสแสดงศักยภาพของตนเองในเบื้องต้น โดยการไปนั่งพูดคุยและสร้างความมั่นใจในตนเอง ให้เยาวชนทั้งหญิงชายได้นั่งพูดคุยเป็นวงกลมแบบธรรมชาติ มีการแนะนำตัวเองและให้บอกหน้าที่ความรับผิดชอบในงานที่ทำที่อุทยาน ส่วนเยาวชนหญิงที่กำลังเรียนอยู่ในศูนย์การเรียนชุมชนมอแกนก็ฝึกให้แนะนำตัวเองว่ามาจากที่ไหนและเรียนอยู่ในระดับชั้นใด และมีการพูดคุยซักถามแลกเปลี่ยนระหว่างกัน ให้ผู้หญิงและผู้ชายผลัดกันถามตอบ และมีการป้อนคำถามว่า “หากเป็นมัคคุเทศก์น้อยจะพานักท่องเที่ยวไปเที่ยวที่ไหนบ้าง” กิจกรรมช่วงกลางคืนทำได้ระดับหนึ่งด้วยข้อจำกัดเรื่องเวลา ทีมพี่เลี้ยงเห็นว่า หากจัดเวลาที่เหมาะสมและออกแบบกิจกรรมที่สอดคล้องกับความต้องการของเยาวชน พร้อมกับจัดกิจกรรมที่ต่อเนื่อง จะสามารถทำให้กลุ่มเยาวชนมัคคุเทศก์น้อยมอแกนเกิดขึ้นได้จริงเป็นแน่

ในวันที่สองของกิจกรรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์ เริ่มด้วยเกมและเพลงสันทนาการ ต่อด้วยอาหารเช้า และเริ่มกิจกรรมด้วยการให้เยาวชนมอแกนแต่ละกลุ่มปฏิบัติการจริงในฐานะ “ยุวมัคคุเทศก์น้อย” พาพี่เลี้ยงและพี่ๆ กลุ่มมอแกนพาเที่ยว ไปเที่ยวตามจุดที่น่าสนใจในหมู่บ้าน ทั้งนี้พี่เลี้ยงได้ทำการประเมินผลตามเกณฑ์ความตั้งใจในการให้ข้อมูล ความคิดสร้างสรรค์ ความสามัคคีในกลุ่ม ความรับผิดชอบความมีน้ำใจและกล้าแสดงออก เพื่อให้รางวัลกับกลุ่มที่ทำดีและกลุ่มที่มีความตั้งใจเรียนรู้ พร้อมกับให้กำลังใจกลุ่มที่ต้องการการฝึกและพัฒนาศักยภาพต่อ กิจกรรมปฏิบัติการจริงนี้ พบว่าแต่ละกลุ่มมีเยาวชนดาวเด่นที่หากได้รับการพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง ย่อมสามารถเป็นมัคคุเทศก์น้อยมอแกนได้ดีเป็นแน่ ในช่วงบ่ายของวันที่สองนี้ ทีมพี่เลี้ยงได้จัดให้เยาวชนได้สรุปความคิดรวบยอดสิ่งที่ได้เรียนรู้ในช่วงวันครึ่งเพื่อใส่ในกระดาษชาร์ต ในหัวข้อ “หากนักท่องเที่ยวมาเยี่ยมบ้านเรา จะพาเขาไปเที่ยวไหนบ้าง และเราอยากให้นักท่องเที่ยวรู้อะไรบ้าง” เยาวชนในแต่ละกลุ่มก็ได้ระดมความคิดและทำสรุปลงในกระดาษชาร์ต พร้อมกับออกมานำเสนอ การนำเสนอแต่ละครั้งได้ฝึกความกล้าแสดงออกในการพูด และการแสดงความคิดเห็น รวมถึงการฝึกซักถามจากเพื่อนๆ ด้วย บรรยากาศการนำเสนอเต็มไปด้วยความสนุกสนานและกล้าที่จะออกมานำเสนอสิ่งที่ได้ระดมความคิดของแต่ละกลุ่ม

สำหรับกิจกรรมในช่วงกลางคืนของคืนสุดท้าย เพื่อสรุปกิจกรรมทั้งหมด ทีมพี่เลี้ยงได้ต้มถั่วเขียวเลี้ยงเยาวชนและผู้ใหญ่มอแกนทั้งหมู่บ้าน พร้อมกับฉายภาพบรรยากาศสรุปกิจกรรมทั้งหมดในช่วงเวลาสองวันให้เยาวชนและชุมชนดู โดยมีกิจกรรมเสริมคือให้เยาวชนแต่ละกลุ่มคิดการแสดงมากลุ่มละ 1 การแสดง โดยมุ่งหวังว่าให้เด็กๆ มีความกล้าแสดงออกและความคิดสร้างสรรค์ และสนุกกับสิ่งที่ทำ พบว่าเด็กๆ ได้คิดการแสดงที่เกี่ยวกับวิถีชีวิตของตน เช่นการคลอดลูกแบบมอแกน การไปหาหอย เจาะหอย การพายเรือ แจวเรือแบบมอแกน การสตาร์ทเครื่องเรือ และการแก้ปัญหาเรื่องการพนันในหมู่บ้าน โดยมีเพื่อนที่กล้าพูดเป็นผู้เล่าเรื่องราวและเพื่อนที่เหลือเป็นผู้แสดง

กิจกรรมส่งท้ายอีกกิจกรรมหนึ่งคือทีมพี่เลี้ยงได้จัดให้เยาวชนที่เข้าร่วมกิจกรรมทั้งหมดมานั่งพูดคุย เล่าถึงความรู้สึกและสิ่งที่ได้รับในช่วงสองวันที่ผ่านมา เยาวชนมอแกนส่วนใหญ่บอกว่ารู้สึกดีใจและภูมิใจที่ได้เข้าร่วมกิจกรรมในครั้งนี้ และมุ่งหวังว่าอยากให้มีพี่ๆ มาพัฒนาศักยภาพให้มากกว่านี้ อยากพูด อยากรู้และอยากอธิบายให้เก่งเหมือนมัคคุเทศก์จริงๆ กิจกรรมจุดประกายยุวมัคคุเทศก์ได้จบลงด้วยความสุขและนัดหมายกันว่าในช่วงปลายเดือนมีนาคม 2553 นี้จะมีกิจกรรมเรียนรู้ดูงานการเป็นมัคคุเทศก์น้อย ณ ชุมชนบนฝั่ง พร้อมกับกลับมาเป็นยุวมัคคุเทศก์ที่หมู่บ้านจริงๆ ให้ได้

ทั้งหลายเหล่านี้สามารถกล่าวได้ว่าความคาดหวังของผู้ใหญ่ต่อเด็กๆ มอแกน ต่อคำว่า
“ยุวมัคคุเทศก์” ดูจะไม่ใช่เรื่องใหญ่หรือไกลเกินฝันเพราะการแสดงออกและความสนใจของเด็กๆ ในการนำเสนอเรื่องราวที่พวกเขาได้ผ่านการเรียนรู้ทั้งจากชีวิตประจำวันและฐานการเรียนรู้ต่างๆ ทั้งความสำคัญความหมายของ “เรือ” บ้านทางเลือกในฤดูแล้งของพวกเขา การย่นย่อวิถีชีวิตชาวเลมาไว้ที่กระท่อมนิทรรศการ การพาเยี่ยมชมหมู่บ้านที่เหมือนพิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิต จากห้องเรียนธรรมชาติสู่ห้องเรียนที่มีการออกแบบหลักสูตรต่างๆ เพื่อเรียนรู้โลกภายนอก และเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติเพื่อเข้าใจความใกล้ชิดระหว่างมอแกนกับผืนป่าที่มอแกนพึ่งพาอาศัยเพื่อดำรงชีวิตในฤดูมรสุมและการรักษาพยาบาล เด็กๆ หลายคนได้นำเสนอและแสดงออกอย่างตั้งใจ การจุดประกายในครั้งนี้จึงเป็นการเพาะต้นกล้าในใจของเด็กมอแกนหลายคน ไม่ว่าความเข้าใจของเขาต่อคำว่า “หนูอยากเป็นยุวมัคคุเทศก์ค่ะ/ครับ” จะลึกซึ้งหรือแตกต่างมากน้อยกันอย่างไร แต่สิ่งที่เกิดขึ้นบอกได้ว่า “เด็กมอแกนมีศักยภาพอย่างมาก” ถ้าสังคมให้โอกาสและพื้นที่กับพวกเขาในการรักษาอัตลักษณ์และเสริมสร้างความรู้ความเข้าใจของคนภายนอกต่อชาวมอแกน

ปัญหาอุปสรรคและข้อเสนอแนะ
1.เยาวชนมอแกนชายที่เป็นกลุ่มเป้าหมายหลักไม่สามารถเข้าร่วมกิจกรรมได้เต็มที่เนื่องด้วยถูกคาดหวังจากผู้ปกครองให้ต้องทำงานเลี้ยงครอบครัว ซึ่งหากมาร่วมกิจกรรมกับโครงการฯ ก็จะทำให้เสียรายได้ไป โครงการฯ จึงยืดหยุ่นและออกแบบกิจกรรมในช่วงกลางคืนให้กับกลุ่มเยาวชนชายเพิ่มขึ้นด้วย โดยเป็นการพูดคุยแบบธรรมชาติ และพยายามกระตุ้นให้เยาวชนชายคิดกิจกรรมและสิ่งที่ตนเองอยากทำ แต่อย่างไรก็ตามกิจกรรมดังกล่าวมีข้อจำกัดเรื่องเวลาและความต่อเนื่อง จึงทำได้ในระดับหนึ่งเท่านั้น
2.รูปแบบกิจกรรมที่ดำเนินการต่างๆ มีการปรับเปลี่ยนตามตามเงื่อนไขของเวลาและความเหมาะสม เนื่องด้วยบางช่วงหากเยาวชนมีความอ่อนล้า เหน็ดเหนื่อยจากการเดินรอบชุมชน ทีมพี่เลี้ยงก็จะปรับกิจกรรมให้เหมาะสม ไม่ได้เคร่งครัดตามกำหนดการอย่างตายตัว ทั้งนี้ให้เป็นไปตามธรรมชาติ และเกิดความสุขในการทำกิจกรรมมากที่สุด
3.เยาวชนมีความตั้งใจในการอธิบายสิ่งที่ตนเองได้เรียนรู้และเรื่องราวของตนให้แก่พี่เลี้ยงฟังเป็นอย่างดี แม้จะมีอาการเขินอาย และยังเรียบเรียงคำพูดภาษาไทยไม่คล่องมากนัก แต่หากผู้ที่เป็นนักท่องเที่ยวได้ซักถามคำถามต่างๆ ไป เยาวชนมอแกนเหล่านี้ก็สามารถตอบคำถามได้ค่อนข้างดี ทีมพี่เลี้ยงเห็นว่าหากมีการอบรมและจัดกิจกรรมต่อเนื่อง พร้อมกับนำเอกสารความรู้เกี่ยวกับวิถีวัฒนธรรมมอแกนที่ง่ายต่อการทำความเข้าใจมาให้เยาวชนมอแกนได้ศึกษาควบคู่ไปกับการลงมือพานักท่องเที่ยวชมหมู่บ้านแล้ว มัคคุเทศก์น้อยกลุ่มนี้ต้องมีบทบาทสำคัญในการนำเที่ยวและเป็นแกนนำหลักในการพัฒนาชุมชนมอแกนต่อไปในอนาคตได้เป็นแน่
4.ข้อจำเรื่องความต่อเนื่องของกิจกรรม ภายหลังโครงการฯ จัดกิจกรรมเสร็จเรียบร้อยแล้วนั้น มีความกังวลว่าเยาวชนจะไม่ได้นำความรู้และทักษะที่ได้รับไปใช้ประโยชน์ และค่อยๆ ลืมเลือนไป เจ้าหน้าที่สนามของโครงการฯ จึงได้จัดให้เยาวชนมอแกนทดลองพานักท่องเที่ยวชมหมู่บ้านด้วยในช่วงวันหยุดเสาร์อาทิตย์ และวันหยุดนักขัตฤกษ์ ก่อนที่จะมาเริ่มกิจกรรมเรียนรู้ดูงานมัคคุเทศก์ที่ชุมชนบนฝั่งในช่วงเดือนเมษายน 2553

กิจกรรมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้ามวัฒนธรรม เริ่มต้นด้วยการทำความรู้จักกันระหว่างผู้นำชุมชนคลิตี้ล่าง เยาวชนและตัวแทนชาวมอแกน เพื่อให้เกิดการสร้างความไว้วางใจและเรียนรู้วัฒนธรรมของกันและกันในเบื้องต้น พร้อมกับทำความเข้าใจถึงกฎระเบียบชุมชนและข้อตกลงร่วมกันระหว่างการใช้ชีวิตอยู่ในชุมชนกะเหรี่ยงช่วง 4 คืน 5 วัน และแบ่งกลุ่มเป็น 6 กลุ่มในการเข้าพักกับครอบครัวของชาวคลิตี้ล่าง 6 ครอบครัว ทั้งนี้ทีมวิจัยได้จัดให้มีพี่เลี้ยงประจำแต่ละกลุ่มๆ ละ 1 คนด้วย และได้จัดให้แต่ละกลุ่มตั้งชื่อกลุ่มเป็นภาษากะเหรี่ยงและทำความรู้จักสมาชิกในครอบครัวของบ้านที่ไปอยู่ พร้อมกับเรียนรู้คำศัพท์ภาษากะเหรี่ยงด้วย กลุ่มต่างๆ ได้ตั้งชื่อกลุ่มของตนดังนี้คือ

กลุ่มหนึ่ง “โผล่ว” มีความหมายว่า มะพร้าว มีสมาชิกในกลุ่ม 4 คน คือ นายจ้าว นายดูนุ่ง นายเฮ้ง และนายสาลาม่า เข้าพักในบ้านของนายเนโท นาสวนนิวัฒน์ มีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.อุษา โคตรศรีเพชร

กลุ่มสอง “โพ่” มีความหมายว่า ดอกไม้ มีสมาชิกในกลุ่ม 4 คน คือ นายสุทัด นายบ่าต้อย นายนาย และนายลินจง เข้าพักในบ้านของนายยะเสอะ นาสวนสุวรรณ มีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ นายพลาเดช ณ ป้อมเพชร

กลุ่มสาม “ไล้ถ่อง” มีความหมายว่า น้ำตก มีสมาชิกในกลุ่ม 5 คน คือ นายตะวัน นายญาโญ๊ะ นายตาลิด ด.ช.ช่อเลา และด.ช.หง่อโมง เข้าพักในบ้านของนายสุนทร โต้งฟ้า มีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ นายทักษิณ สายศร

กลุ่มสี่ “เชอเกซะ” มีความหมายว่า พริก มีสมาชิกในกลุ่ม 4 คน คือ นางเชปา น.ส.เดือน ด.ญ.วันดี ด.ญ.หล่อบ๊ะ เข้าพักในบ้านของนายประชา อรุณศรีสุวรรณ มีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.ภศิกา ผลารักษ์

กลุ่มห้า “ไซเทอ” มีความหมายว่า ต้นไม้ มีสมาชิกในกลุ่ม 4 คน คือ น.ส.ทิพย์ ด.ญ.ดู่กูน ด.ญ.แล้ว และด.ญ.ดาว เข้าพักในบ้านของนายสมพงษ์ ทองผาไฉไล มีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.กิ่งแก้ว บัวเพชร

กลุ่มหก “กามะลื้อโพ่” มีความหมายว่า ดอกมะลิ มีสมาชิกในกลุ่ม 4 คน คือ น.ส.แจ้ด น.ส.ปน ด.ญ.ปาโย่ และด.ญ.ชะดู๊ด เข้าพักในบ้านของนางมื้อกะเล่ อรุณศรีสุวรรณ มีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคือ น.ส.จีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์

ทีมวิจัยพบว่าแต่ละกลุ่มรู้สึกสนุก ได้รู้จักสมาชิกในครอบครัวชาวคลิตี้ล่างเร็วขึ้น อีกทั้งยังได้เรียนภาษากะเหรี่ยงทำให้เกิดความสนิทสนมกับครอบครัวที่ไปอยู่มากขึ้น มอแกนหลายคนเมื่อพบเพื่อนชาวกะเหรี่ยงก็จะส่งภาษากะเหรี่ยง ทักทายกัน ทำให้บรรยากาศของการเรียนรู้ข้ามวัฒนธรรมมอแกน-กะเหรี่ยงมีความสุขและเป็นกันเองอย่างมาก

ทีมวิจัยได้จัดกิจกรรมเรียนรู้ข้ามวัฒนธรรมตามฐานวิถีเศรษฐกิจพอเพียง อันได้แก่ฐานทอผ้า ตีมีดและตำข้าวตามภูมิปัญญากะเหรี่ยง โดยได้แบ่งเป็น 3 กลุ่มใหญ่เพื่อเข้าเรียนรู้ตามฐาน และมีพี่เลี้ยงประจำกลุ่มคอยดูแลกระตุ้นความคิด และป้อนคำถามที่ทำให้ชาวมอแกนได้เรียนรู้วิถีวัฒนธรรมพื้นบ้านของชาวกะเหรี่ยง ทีมวิจัยยังได้จัดฐานเรียนรู้เรื่องบ้านพอเพียงที่เน้นการปลูกพืชผสมผสาน สีข้าวและเลี้ยงสุกรแบบพึ่งตนเองได้ การจัดการท่องเที่ยวแบบโฮมสเตย์ซึ่งเกิดขึ้นโดยการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน และฐานเรียนรู้เรื่องการทำยาสูบใช้เองด้วย ทั้งนี้ได้ขอให้ผู้เฒ่าผู้แก่ชาวคลิตี้ล่างและผู้รู้เป็นวิทยากรประจำฐาน พร้อมกับจัดให้มีกลุ่มเยาวชนคลิตี้ล่างคอยทำหน้าที่พามอแกนเดินเรียนรู้ไปตามฐานต่างๆ ซึ่งกลุ่มเยาวชนคลิตี้ล่างก็ได้เรียนรู้เรื่องราววิถีวัฒนธรรมของตนให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้นอีกด้วย ภายหลังการเรียนรู้ได้จัดให้แต่ละกลุ่มออกมานำเสนอสิ่งที่ได้รับและบอกเล่าถึงความประทับใจที่เกิดขึ้นจากฐานเรียนรู้

กลุ่มมอแกนได้รู้จักวัฒนธรรมแบบเรียบง่ายและพึ่งตนเองได้ของเพื่อนชาวกะเหรี่ยง เพราะสิ่งของเครื่องใช้ในอดีตของชาวกะเหรี่ยงนั้นเป็นภูมิปัญญาที่สามารถทำขึ้นใช้เอง ดังเช่นเสื้อผ้าของทั้งหญิงชายก็เกิดจากการปลูกฝ้าย ปั่นฝ้ายแล้วถักทอเป็นเสื้อผ้าซึ่งมีลวดลายที่งดงามประณีตอย่างมาก แม้ในปัจจุบันจะซื้อด้ายแล้วมาทอเองแต่ก็ยังสะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาของการสืบสานวัฒนธรรมการทอผ้าใช้เองของหญิงชาวกะเหรี่ยงได้ดี และยังย้ำให้เห็นถึงการรักษาประเพณีการแต่งการประจำเผ่าของชาวกะเหรี่ยงในวันพระ ส่วนการตำข้าวก็เป็นเรื่องราวที่สืบสานได้ถึงภูมิปัญญาการปลูกข้าวไร่ การทำไร่หมุนเวียน การคัดสรรพันธุ์ข้าวและพืชผลในไร่ การเลือกพื้นที่ทำไร่ การมีความเชื่อและประเพณีเกี่ยวกับผืนไร่ ผืนป่าซึ่งเชื่อมโยงถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ผู้ดูแลชีวิตทั้งมวล ซึ่งหมายถึงการเป็นผู้อ่อนน้อมถ่อมตนและเคารพธรรมชาติผู้ให้ชีวิตแก่มนุษย์และสรรพสัตว์ทั้งหลาย และสิ่งที่ได้เรียนรู้สำคัญคือการปลูกข้าว มีข้าวกินและพึ่งตนเองได้อย่างยั่งยืนนั่นเอง

ในส่วนของภูมิปัญญาการตีมีดก็เช่นเดียวกัน ในอดีตที่ผ่านมาชาวคลิตี้ล่างได้เก็บหาเศษเหล็กจากแหนบรถยนต์เพื่อมาตีมีดใช้เอง เพราะอยู่ในป่าที่การเดินทางเข้าเมืองมีความยากลำบากจึงต้องทำทุกวิถีทางเพื่อให้สามารถดำรงอยู่แบบพึ่งตนเองได้ ในปัจจุบันชาวคลิตี้ล่างยังคงสืบสานความรู้ด้านการตีมีดมายังลูกหลาน แม้มีดพร้าจะหาซื้อได้ง่ายในตลาดเพราะถนนหนทางมีความคล่องตัวมากขึ้น แต่พวกเขาก็ยังรู้จักซ่อมแซมมีดที่หักบิ่นและนำกลับมาใช้ใหม่ได้ดีเช่นเดิม การสะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาพื้นบ้านอันเป็นแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงและการพึ่งตนเองได้ของชาวคลิตี้ล่างนี้ ทำให้กลุ่มมอแกนได้ย้อนคิดและทบทวนตนเองอยู่ไม่น้อยในเรื่องการดำรงชีวิตในปัจจุบันของตนเองที่นับวันยิ่งพึ่งพาตลาดภายนอกและต้องใช้เงินเป็นปัจจัยในสำคัญมากขึ้นทุกขณะ นอกจากนี้มอแกนยังได้เรียนรู้วัฒนธรรมการเข้าวัดทำบุญและทำวัตรเย็นของชาวคลิตี้ล่างอีกด้วย กิจกรรมเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อ ความศรัทธาในพุทธศาสนาและความสมัครสมานสามัคคีในชุมชนของชาวคลิตี้ล่าง หลังจากการทำบุญเสร็จ ทั้งผู้ใหญ่และเยาวชนคลิตี้ต่างได้สละเวลามาช่วยกันพัฒนาวัดและสร้างเจดีย์ถวายวัด ซึ่งชาวมอแกนได้ร่วมกันลงแรงขุดดินเป็นแนวในการสร้างเจดีย์และหวังว่าจะได้กลับมาเยี่ยมเยียนหมู่บ้านคลิตี้อีกเมื่อเจดีย์สร้างเสร็จในอีก 3 ปีข้างหน้า

ชาวคลิตี้ล่างเองก็ได้เรียนรู้จักวิถีวัฒนธรรมมอแกนมากขึ้นจากวิดีทัศน์ที่ทีมวิจัยนำมาฉายให้ดูในช่วงกลางคืน การได้พูดคุยกันอย่างไม่เป็นทางการในบ้านเรียนรู้และการที่ทีมวิจัยได้จัดให้มีช่วงเวลาของการเรียนรู้ผ่านกิจกรรมถักทอสานกำไลและการสาธิตทำเรือมอแกนจำลองที่วัดคลิตี้ล่าง ทำให้ต่างฝ่ายต่างได้เรียนรู้กันและกันมากขึ้น กิจกรรมการสานกำไลนี้มีกลุ่มผู้หญิง เด็กและเยาวชนคลิตี้ล่างให้ความสนใจ ขอให้เยาวชนมอแกนช่วยสอนวิธีทำกำไลอย่างถ้อยทีถ้อยอาศัย และกิจกรรมสาธิตทำเรือมอแกนก็เช่นกัน พบว่ากลุ่มผู้ชายชาวคลิตี้ล่างให้ความสนใจอย่างมากและต่างชื่นชมฝีมือการแกะสลักเรือจำลองซึ่งมีความประณีตและใช้ความอดทนอย่างมากเช่นกัน

ทีมวิจัยยังได้จัดกิจกรรมการเรียนรู้ในไร่ข้าว ผืนป่าและน้ำตกของชาวคลิตี้ล่างอีกด้วย โดยสอดแทรกความคิดเรื่องทรัพยากรธรรมชาติ วิถีวัฒนธรรม และการท่องเที่ยวในช่วงการเดินในไร่ข้าว ผ่านป่าชุมชนเพื่อไปยังน้ำตกคลิตี้ และปิดท้ายด้วยการเล่นน้ำตกด้วยกัน โดยมีการแบ่งกลุ่มเรียนรู้เป็น 3 กลุ่มเช่นเดิม และขอให้ผู้รู้ชาวคลิตี้ล่างเป็นวิทยากรประจำกลุ่ม พร้อมกับมีเยาวชนคลิตี้ล่างคอยพาเดินและสอดแทรกความรู้ต่างๆ ไปด้วย
กิจกรรมในวันนี้ทำให้มอแกนรู้สึกประทับใจในธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ อีกทั้งยังได้เห็นวิถีชีวิตการทำไร่ข้าว เห็นพืชพันธุ์ต่างๆ ในไร่แม้จะเป็นช่วงปลายฤดูการเก็บเกี่ยวแล้วก็ตาม มีพืชพันธุ์หลายอย่างที่ชาวกะเหรี่ยงสามารถเก็บมาทำอาหารและใช้ประโยชน์ได้ เช่นพริก หัวมัน หัวเผือก ใบยาสูบ เป็นต้น นอกจากนี้ระหว่างการเดินในป่าชุมชนก็ยังพบสมุนไพรที่รักษาอาการเจ็บป่วยต่างๆ ของชาวคลิตี้ล่าง ทำให้ชาวมอแกนได้คิดและเปรียบเทียบกับสมุนไพรที่ตนเองใช้ที่เกาะสุรินทร์ด้วย นอกจากนี้ยังได้สะท้อนความคิดเรื่องผลกระทบจากการพัฒนาการท่องเที่ยวที่ทำให้เส้นทางการเดินทางจากหมู่บ้านมายังน้ำตกเกิดความเสียหายอย่างหนัก เส้นทางเป็นหลุมบ่อจากล้อรถยนต์ขับเคลื่อนสี่ล้อที่มีขนาดลึกเกือบท่วมศีรษะในหลายๆ จุด มอแกนต่างถามเป็นเสียงเดียวว่า “ทำไมนักท่องเที่ยวไม่เดินไปน้ำตก ทำไมต้องทำให้เส้นทางพังเป็นหลุมบ่อขนาดนี้” ซึ่งคำถามนี้ก็คงต้องฝากไว้กับผู้ก่อปัญหา เจ้าหน้าที่ผู้ดูแล ชุมชนและผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่ายที่ต้องร่วมคิดร่วมแก้ไขกันอย่างจริงจังเสียที

กิจกรรมที่ทำให้ทั้งชาวกะเหรี่ยงบ้านคลิตี้ล่าง และชาวมอแกนรู้สึกเป็นเพื่อนและเกิดความไว้วางใจกันอย่างมากอีกกิจกรรมหนึ่งก็คือ กิจกรรมกีฬาพื้นบ้าน “สะบ้า” ทั้งนี้ชาวมอแกนได้ใช้วิธีการเล่นแบบดีดตามแบบที่ตนเคยเล่นมาก่อน ส่วนชาวคลิตี้ล่างก็เล่นแบบทอยตามแบบวิถีที่เคยเล่น ทั้งสองฝ่ายต่างแข่งขันกันทอยและดีดสะบ้าอย่างสนุกสนาน โดยมีเสียงเชียร์จากเยาวชนของทั้งสองชุมชนข้างๆ สนาม และอีกกิจกรรมหนึ่งที่ทำให้เกิดความมีน้ำใจนักกีฬาและความสามัคคีในกลุ่มได้อย่างมากก็คือ การแข่งขันฟุตบอลของเยาวชนคลิตี้ล่างกับมอแกน พบว่าระหว่างการเตะบอลก็มีเสียงกองเชียร์และกลองตีดังมาจากข้างสนามอยู่ไม่ขาดสาย ทำให้บรรยากาศมีความสนุกสนานและรู้สึกถึงความเป็นกลุ่มก้อน ความสามัคคีของชุมชนตนเองได้อย่างมาก ทั้งนี้ก่อนแข่งได้จัดให้ทั้งสองทีมรู้จักชื่อและหน้าตากันก่อน และภายหลังแข่งเสร็จก็มีกิจกรรมจับมือ รู้แพ้ รู้ชนะ รู้อภัยและมอบของขวัญสำหรับทีมชนะและทีมรองชนะการแข่งขันด้วย

กิจกรรมสุดท้ายที่สร้างความประทับใจให้ทั้งชาวมอแกนและชาวคลิตี้ล่างอย่างไม่รู้ลืม คือการร้องรำเพลงพื้นบ้าน โดยชาวคลิตี้ล่างได้แสดงการรำตงตามประเพณีกะเหรี่ยงให้แก่ชาวมอแกนชม ส่วนชาวมอแกนก็ได้แสดงการร้องรำเพลงมอแกนซึ่งมี 3 เพลง อันได้แก่เพลงนกสีขาว เพลงพะยูน และเพลงล่าเต่า โดยได้สลับการร้องรำกันทีละเพลงทำให้เกิดความสนุกสนาน รอยยิ้มและเสียงหัวเราะตลอดช่วงการร้องรำ และในตอนท้ายของงานได้จัดให้เยาวชนทั้งสองกลุ่มได้เรียนรู้การร่ายรำของกันและกันทำให้ทั้งเยาวชนและผู้ชมทั้งชาวมอแกนและชาวคลิตี้ล่างต่างมีความสุขกันถ้วนหน้า

ในช่วงเช้าวันสุดท้ายในหมู่บ้านคลิตี้ล่าง ทีมวิจัยได้ชวนกลุ่มมอแกนไปช่วยหมอสมุนไพรบ้านคลิตี้ล่างปักป้ายชื่อพืชสมุนไพรและเรียนรู้สรรพคุณยาของสมุนไพรนั้นๆ ก่อนกลับ กิจกรรมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้ามวัฒนธรรมได้ปิดลงด้วยการกล่าวร่ำลาระหว่างชาวบ้านคลิตี้ล่างและชาวมอแกน พร้อมกับถ่ายรูปร่วมกันก่อนกลับออกจากหมู่บ้าน และชาวมอแกนได้มาร่วมสรุปกิจกรรมและสิ่งที่ได้รับกันอีกวันหนึ่งที่กรุงเทพฯ ก่อนกลับลงเกาะสุรินทร์ จ.พังงาในวันที่ 26 ธันวาคม 2552

*****************************************

ทีมวิจัยโครงการนำร่องอันดามัน จึงได้จัดกิจกรรม “พบปะมอแกนตัวจริงเสียงจริง” ขึ้นในวันพุธที่ 16 ธันวาคม 2552 เวลา 13.30 -15.00 น. ณ ห้องประชุมชั้น 4 สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์-มหาวิทยาลัย เพื่อเป็นเวทีสร้างเสริมการเรียนรู้ สร้างความเข้าใจในวิถีวัฒนธรรมอันหลากหลายของสังคมไทยให้แก่บุคลากรในสถาบันวิจัยสังคม นิสิต นักศึกษาและประชาชนผู้สนใจทั่วไป ทั้งนี้ทีมวิจัยได้เชิญตัวแทนชาวมอแกนทั้งเยาวชนและผู้ใหญ่ จากอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ จ.พังงา จำนวน 16 คน มาร่วมงานเสวนาในครั้งนี้ ทีมวิจัยเห็นว่ากิจกรรมดังกล่าวจะเป็นการกระตุ้นเตือนและสร้างความตระหนักคิดแก่เพื่อนในสังคม ให้แบ่งปันความห่วงใยต่อเพื่อนร่วมแผ่นดินด้วยความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง อันจะนำมาซึ่งการอยู่ในสังคมแห่งความสงบสุข มีสันติภาพอย่างยั่งยืนต่อไป

ในเวทีดังกล่าวมีผู้เข้าร่วมจำนวน 35 คน บรรยากาศการพูดคุยเริ่มต้นด้วยการฉายวีดิทัศน์ความรู้เรื่องวิถีวัฒนธรรมมอแกน โดยมี ดร.นฤมล อรุโณทัย เป็นวิทยากรให้ความรู้เพิ่มเติมระหว่างการชม ทั้งนี้วีดิทัศน์ได้สะท้อนให้เห็นวิถีการทำมาหากินและวัฒนธรรมในการดำรงชีวิตแบบพอเพียงบนเรือง่ามของชาวมอแกนในอดีต ชาวมอแกนล่องเรือบริเวณหมู่เกาะมะริดในสหภาพพม่าและชายฝั่งทะเลอันดามันของไทย ชาวมอแกนเก็บหาหอย ปลิงทะเลมาเพื่อยังชีพและแลกเปลี่ยนกับข้าวสาร ของใช้จำเป็น อีกทั้งยังมี ภูมิปัญญาเกี่ยวกับพันธุ์พืชบนเกาะด้วย โดยนำมาทำผลิตภัณฑ์ใช้ในชีวิตประจำวันและเป็นยาสมุนไพรรักษาอาการเจ็บไข้ได้ป่วย

ผู้เข้าร่วมเสวนาได้สนใจซักถามวิถีชีวิตและความเป็นอยู่ของมอแกน ในเรื่องการศึกษาซึ่งปัจจุบันเด็กมอแกนที่หมู่เกาะสุรินทร์ได้รับการศึกษาในระบบการศึกษานอกโรงเรียน ซึ่งมีความพยายามพัฒนาหลักสูตรแบบท้องถิ่นให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตของมอแกน โดยอยู่ในความดูแลของโครงการสมเด็จพระเทพ-รัตนราชสุดาฯ ผ่านการจัดการของการศึกษานอกโรงเรียนจังหวัดพังงา

ผู้เข้าร่วมเสวนายังสนใจถามไถ่ในเรื่องการรักษาพยาบาล อนามัยและสาธารณสุขด้วย ซึ่งพบว่าชาวมอแกนเกาะสุรินทร์ในปัจจุบันยังคงความเชื่อในการรักษาตามภูมิปัญญาท้องถิ่นคือการเข้าทรง หรือการทำ “ปูตี” ควบคู่ไปกับการรักษาด้วยระบบการแพทย์แผนปัจจุบันด้วย
นอกจากนี้ผู้เข้าร่วมยังสนใจในเรื่องดนตรีและการแสดงพื้นบ้านมอแกนเป็นพิเศษ ซึ่งกิจกรรม

ในครั้งนี้ คณะผู้ใหญ่และเยาวชนมอแกนได้เตรียมการแสดงศิลปะพื้นบ้านเพลงมอแกนมาด้วยกัน 3 เพลง อันได้แก่เพลงจี่จุ้มปูเตี๊ยก หรือนกสีขาว เพลงดูยุ่ง หรือพะยูน และเพลงบักปะญ่อยหรือล่าเต่า เมื่อการแสดงจบลงเยาวชนมอแกนได้อธิบายความหมายของเพลงและกล่าวขอบคุณผู้เข้าร่วมทุกท่านที่มาชมและให้กำลังใจได้อย่างน่าประทับใจ บรรยากาศของเวทีตรงนี้เต็มไปด้วยเสียงหัวเราะและรอยยิ้ม ทั้งจากผู้เข้าร่วมและตัวแทนมอแกน ถือเป็นกิจกรรมหนึ่งของการส่งเสริมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเข้าใจในวัฒนธรรมอันหลากหลายของสังคมได้ดีอีกกิจกรรมหนึ่ง

@@@@@@@@@@@@@@@

ในประเทศไทยมี 3 กลุ่ม คือ “มอแกน” อาศัยอยู่บริเวณเกาะเหลา เกาะช้าง และเกาะพยาม จ.ระนอง หมู่เกาะสุรินทร์ จ.พังงา และหมู่บ้านราไวย์ จ.ภูเก็ต

“มอแกลน” อยู่ที่เกาะพระทอง หมู่บ้านชายฝั่งทะเล จ.พังงา และ จ.ภูเก็ต และ “อูรักลาโว้ย” อาศัยอยู่บนเกาะต่างๆ ใน จ.ภูเก็ต จ.กระบี่ จ.ตรัง และ จ.สตูล

ชาวเลทั้ง 3 กลุ่มพูดภาษาตระกูลออสโตรนีเชียน ซึ่งไม่มีตัวเขียน จึงไม่มีการบันทึกเหตุการณ์ เส้นทางการเดินทาง และเรื่องราวความเป็นมาในอดีตเป็นลายลักษณ์อักษร

อีกทั้งที่ผ่านมาชาวเลเหล่านี้ ต้องประสบปัญหาไม่ต่างกันกับพี่น้องกลุ่มชาติพันธุ์อื่นๆ ตามชายขอบอีกหลายกลุ่มในประเทศไทย ทั้งเรื่องความมั่นคงในที่อยู่อาศัย สิทธิ์ในการเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติ และถูกดูแคลนในวิถีวัฒนธรรมแบบชาวเล

โดยเฉพาะเหตุการณ์สึนามิ ชาวมอแกนที่อาศัยอยู่ตามชายฝั่งทะเลอันดามัน สูญเสียอย่างหนัก ภัยพิบัติกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ เพราะทั้งบ้านและเรือได้รับความเสียหายอย่างมากจากคลื่นยักษ์

ตลอดระยะเวลา 5 ปี แม้หน่วยงานภาครัฐและเอกชนจะเข้ามาให้ความช่วยเหลือ แต่ยังไม่เป็นรูปธรรมเท่าที่ควร เนื่องจากชาวเลเหล่านี้มีวิถีชีวิตกึ่งเร่ร่อน บางกลุ่มยังไม่มีบัตรประจำตัวประชาชน ชาวเลจึงไม่ได้มีส่วนร่วมกับองค์กรท้องถิ่น ในการวางแผนการจัดการหรือการพัฒนาแบบยั่งยืนได้

สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พร้อมด้วยมูลนิธิเพื่อนชนเผ่า และโครงการนำร่องอันดามัน ร่วมกับสำนักงานอุทยานการเรียนรู้ทีเคปาร์ค จัดนิทรรศการภาพถ่ายและกิจกรรม “ยิปซีทะเล : วิถีคนกล้าอันดามัน (Sea Gypsy Braving the Andaman Sea)”

เพื่อเสริมสร้างการเรียนรู้ ความเข้าใจในวิถีวัฒนธรรมอันหลากหลายของชาวมอแกนจากหมู่เกาะสุรินทร์ จ.พังงา และร่วมกระตุ้นเตือนสังคมให้มีส่วนร่วมกิจกรรมสะท้อนศิลปวัฒนธรรมมอแกน เพื่อสร้างความเข้มแข็งของเครือข่ายภาคประชาสังคม ในการช่วยเหลือพี่น้องมอแกนได้โอกาสทางสังคม และอยู่อย่างมีศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์

ในงานมีจัดนิทรรศการภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมชาวมอแกน ที่อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์

รวมไปถึงภาพถ่ายจากบรรดาช่างภาพระดับโลก ทั้งในและต่างประเทศ ที่ร่วมถ่ายทอดเรื่องราวและวิถีชีวิตการดำเนินชีวิตของชาวมอแกนกว่า 40 ภาพ

อีกทั้งยังมีลานกิจกรรม บรรดาเด็กๆ ชาวมอแกน มาสาธิตการสานเสื่อ กระปุก สานกำไลลวดลายลิ่นทะเล จากใบเตยหนาม พร้อมกันนี้ยังประดิษฐ์เรือก่าบาง หรือ เรือง่ามจำลอง เป็นเรือของชาวมอแกนใช้ในการดำเนินชีวิต มาสอนให้แก่ประชาชนที่สนใจได้ทดลองทำ

ส่วนกิจกรรมบนเวที น้องๆ ชาวมอแกนกว่า 30 คน ร่วมกันแสดงศิลปะการร้องรำ ในบทเพลงที่บอกเล่าถึงเรื่องราวการดำรงชีวิตของพวกเขา

ชุดแรกเป็นการร่ายรำ “เพลงนกสีขาว” เนื้อหาบรรยายถึงการเดินทางของชาวมอแกน ไปตามเกาะต่างๆ เปรียบเสมือนนกน้อยโผบินไปในดินแดนต่างๆ

ต่อด้วย “เพลงพะยูน” บอกเล่าถึงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติทางทะเล และ “เพลงล่าเต่า” ที่พูดถึงวิธีการล่าเต่าในสมัยก่อน

ด้านเวทีเสวนาเป็นการแลกเปลี่ยนการเรียนรู้ และประสบการณ์เกี่ยวกับวิถีชีวิตชาวเลมอแกน เริ่มจาก ดร.นฤมล อรุโณทัย รองประธานมูลนิธิเพื่อนชนเผ่า กล่าวว่า สังคมเริ่มรู้จักชาวมอแกนจริงจัง ในช่วงที่เกิดเหตุการณ์สึนามิ เพราะช่วงนั้นพวกเขาได้รับความเดือดร้อนอย่างมาก แม้หน่วยงานภาครัฐและเอกชน จะเข้าไปให้ความช่วยเหลือ แต่ในทางกลับกันพวกเขากลับกำลังถูกเบียดบังจากกลุ่มผู้มีอิทธิพล ที่แฝงกายเข้าไปหาผลประโยชน์จากพื้นที่ ที่เขาเคยอยู่อาศัยมาก่อน

“อยากให้สังคมได้รับรู้ว่า ปัจจุบันชาวมอแกนกำลังประสบกับปัญหา ทั้งในเรื่องของการขาดที่อยู่อาศัยบริเวณชายทะเล สิทธิในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ และสุดท้ายคือขาดการสืบทอดความรู้พื้นบ้านที่ส่งต่อไปยังลูกหลาน ตรงจุดนี้พวกเราจึงต้องการกระตุ้นเตือน และสร้างความตระหนักให้กับสังคมได้ทราบว่า พวกเรามีความห่วงใยต่อเพื่อนร่วมแผ่นดินอย่างชาวเลมอแกน และอยากให้หน่วยงานภาครัฐเอาใจใส่พวกเขามากกว่านี้ โดยเฉพาะเรื่องสิทธิที่เขาพึงจะได้รับ

ขณะที่ ดร.อมรา พงศาพิชญ์ ประธานกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ หนึ่งในผู้ร่วมเวทีกล่าวว่า กรรมการสิทธิฯ มีโครงการที่จะเข้าไปช่วยเหลือชาวมอแกนเหล่านี้ เพราะเป็นเรื่องที่สำคัญมาก สำหรับสิทธิ์ที่ชาวมอแกนพึงได้รับ เป็นเรื่องที่ซับซ้อนมาก เพราะมีทั้งสิทธิทางวัฒนธรรม สิทธิทางที่ดิน สิทธิในสัญชาติ ซึ่งเกี่ยวข้องกันหมด เรื่องนี้จึงต้องมีการศึกษา และบูรณาการใหม่

“ปัญหาของชาวมอแกนมีมติเชิงซ้อน พวกเขาถูกละเมิดสิทธิ และไม่ได้รับการดูแลอย่างเท่าเทียมตามกฎหมาย ดังนั้นเราต้องเข้าไปสร้างความสมดุลระหว่างการเปลี่ยนแปลง และการพัฒนา โดยเฉพาะเรื่องสัญชาติ ไม่ว่าจะเป็นชาวมอแกน หรือกลุ่มคนกลุ่มอื่นที่ยังเป็นปัญหา รัฐต้องเข้าไปแก้ไขให้เป็นรูปธรรมให้ได้”

ด้านนายจ้าว กล้าทะเล ตัวแทนชาวมอแกน หมู่เกาะสุรินทร์ เล่าว่า สมัยก่อนวิถีชีวิตของชาวมอแกนอยู่เรือ เดินทางไปตามเกาะต่างๆ ในทะเลอันดามันจนถึงหมู่เกาะมัลดีฟได้อย่างอิสระ ค่ำที่ไหนนอนที่นั่น ส่วนใต้ท้องทะเลสามารถเก็บหอย ปู ปลา มากินได้ เพราะทุกอย่างในท้องทะเลถือเป็นของชาวมอแกน

แต่สมัยนี้มีข้อจำกัดมากขึ้น แทบไม่มีอะไรเป็นของชาวมอแกนอีกเลย แม้แต่การเดินทางตอนนี้ก็ไม่เหมือนสมัยก่อน เพราะดินแดนที่ชาวมอแกนใช้ในการเดินทาง และเกาะต่างๆ ที่ใช้หลบฝนช่วงมรสุม ไม่สามารถเข้าไปได้ เพราะเป็นของพม่าไปแล้ว

การเดินทางของชาวมอแกนจึงไม่สะดวกเหมือนในอดีต เพราะมีเรื่องของพรมแดนเข้ามาเกี่ยวข้อง หรือชายหาดที่มอแกนใช้เป็นที่อาศัยกำลังถูกบุกรุก ปัญหาตรงนี้เราไม่รู้จะทำอย่างไร จึงขอให้คนที่มีอำนาจเข้ามาช่วยเหลือ

จากนิทรรศการและเวทีพูดคุยในครั้ง เป็นการตอกย้ำอีกครั้งว่า มอแกนเป็นหนึ่งในชาติพันธุ์ชายขอบ ที่สังคมไทยต้องร่วมกันช่วยเหลือและปกป้อง

หนังสือพิมพ์ข่าวสด ฉบับวันที่ 27 ธันวาคม 2552 หน้า 5
อ้างอิงจากเว็บไซต์ http://www.khaosod.co.th/view_news.php?newsid=TUROb1lYQXdNekkzTVRJMU1nPT0=&sectionid=TURNeE53PT0=&day=TWpBd09TMHhNaTB5Tnc9PQ==

โครงการนำร่องอันดามันและมูลนิธิเพื่อนชนเผ่าสนับสนุนงบประมาณในการเดินทางและประสานงานการเสวนา-การแสดงของเครือข่ายเยาวชนรักษ์และฟื้นฟูชายฝั่งอันดามัน ซึ่งเป็นตัวแทนเยาวชนชาวมอแกลนจากหลายชุมชนในจังหวัดพังงาได้แก่ ชุมชนทุ่งมะพร้าว (บ้านเกาะนก) ชุมชนท่าใหญ่ ชุมชนบ้านหินลาด ชุมชนบ้านทับตะวัน รวมทั้งสิ้นจำนวน 10 คน โดยในวันที่ 10 ตุลาคม 2552 นางสาวอรวรรณ กล้าทะเลเป็นตัวแทนเยาวชนมอแกลน แสดงความคิดเห็นในหัวข้อ “เยาวชนชาติพันธุ์ในยุคเปลี่ยนผ่าน” และในช่วงบ่ายเยาวชนชาวมอแกลนแสดงรำรองเง็งซึ่งเป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้าน

นอกจากนี้ทางเครือข่ายเยาวชนฯ ยังมีการสาธิตการทำพวงกุญแจที่เป็นตุ๊กตาทำจากไม้ซึ่งเป็นเหมือนสัญญลักษณ์ของชาวมอแกลน และจำหน่ายเสื้อยืด กางเกงเล วีซีดีชุด “เสียงใจ อันดามัน” และโปสการ์ดซึ่งเป็นรูปที่เกี่ยวข้องกับวิถีวัฒนธรรมของชาวเล เป็นต้น รายได้จากการจำหน่ายสินค้าดังกล่าวจะนำไปพัฒนากิจกรรมของกลุ่มเยาวชนต่อไป เยาวชนมอแกลนให้ความเห็นว่าการร่วมงานครั้งนี้เป็นสิ่งที่ดี ได้สร้างความมั่นใจในการแสดงออกและได้ทำความรู้จักกับเพื่อนกลุ่มชาติพันธุ์อื่นที่มาร่วมในงานนี้ ทั้งนี้ต้องขอบคุณหลายๆ องค์กรที่สนใจสนับสนุนให้เกิดการรวมตัวของเยาวชนกลุ่มต่างๆ

ในช่วงค่ำของวันที่ 11 ตุลาคม 2552 ซึ่งเป็นวันสุดท้ายของการจัดงาน นางสาวจีระวรรณ์ บรรเทาทุกข์ และนางสาวภศิกา ผลารักษ์ ตัวแทนจากมูลนิธิเพื่อนชนเผ่า และโครงการนำร่องอันดามัน สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และนางสาวอรวรรณ กล้าทะเลพร้อมด้วยตัวแทนเยาวชนมอแกลนได้ร่วมจุดเทียนในพิธีปิดงานดังกล่าวด้วย